Note: this article is only available in Dutch

Met de conceptbeginselverklaring, die onlangs door fractieleider Rutte werd gepresenteerd, lijkt de VVD vooral haar marketingmachine te testen door een oud product in een nieuw jasje te presenteren. Precies getimed voor het begin van het nieuwe parlementaire jaar. De verklaring bevat weinig nieuwe punten, en gaat maar sporadisch in op de uitdagingen waarvoor we staan aan het begin van de 21e eeuw. Het lijkt er op dat de VVD voornamelijk met zichzelf in de clinch ligt over de precieze inhoud van het liberalisme en het electoraat dat het met die boodschap wil aantrekken.

Zo valt te lezen in de verklaring dat de VVD “individuele vrijheid, zowel in geestelijk als materieel opzicht, als het hoogste goed beschouwt”. Als we dit afzetten tegen de achtergrond van de partijen die momenteel het kabinet vormen, dan staat deze politieke filosofie haaks op die van de door de meerderheid gekozen regering. Het lijkt er dan ook op dat de VVD achter de feiten aan loopt, en de rechten op de V van volkspartij dreigt te verliezen. De ‘volkse’ elementen lijken juist terug te komen bij dissidenten als Wilders en Verdonk. Het is dan ook merkwaardig dat de VVD juist nu met deze vrijheidsverklaring komt.

Na een periode van individualisatie in de jaren ‘90 lijkt er een tegenbeweging op gang te zijn gekomen. Er is vraag naar structuur en saamhorigheid. De VVD kan hier ideologisch niet in voorzien, maar biedt de kiezer een restauratie van het verantwoordelijkheidsbesef, ten einde de individuele vrijheid overeind te houden. Echter, het pleidooi voor vrijheid is altijd gestoeld geweest op de kracht van het individu. Het individu zou immers in staat zijn om verantwoordelijkheid te dragen voor diens gedrag. Nu het noodzakelijk is om het verantwoordelijkheidsbesef te repareren, wordt impliciet de ontoereikendheid van de liberale ideologie toegegeven.

Tijdens voorgaande verkiezingen is duidelijk geworden dat individuele vrijheden met elkaar in botsing zijn geraakt. Tel daarbij op een gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef, en het wordt duidelijk dat er enige vorm van herstructurering noodzakelijk is. De VVD heeft deze herstructurering op sommige gebieden noodgedwongen moeten doorvoeren onder druk van dissidenten die zich van de partij hebben afgesplitst. De partij heeft daarmee uiteindelijk toch beleid gesteund dat ze eerst niet voorstond en is daarmee geknecht in de rol van volger.

Ook op het gebied van economisch beleid zit de VVD electoraal gezien aan de verkeerde kant. Dit blijkt al uit de discrepantie tussen de beginselverklaring en het verkiezingsprogramma van 2006. Daar waar de VVD in de beginselverklaring spreekt over vrij ondernemerschap en lage belastingen, omvatte het verkiezingsprogramma een algemene belastingverlaging van 3%. Na coalitieonderhandelingen zou hier waarschijnlijk niet veel van over zijn gebleven. Bovendien blijkt dat de VVD in de nieuwe verklaring “streeft naar een krachtige, kleine staat”, die zich onder andere bezig zal houden met onderwijs en de gezondheidszorg. Dit lijkt een niet-liberale herdefiniëring van de taken van een ‘kleine staat’.

Daarbij komt de vergrijzing van de bevolking. De VVD wil ondernemerschap, dynamiek en mensen aan het werk. Voor zowel de werkende als de niet-werkende pensioensgerechtigden is dit geen interessant vooruitzicht. Zij zullen de voorkeur geven aan een staat die hun opgebouwde pensioen uitbetaald en garandeert dat hun baan in Nederland blijft. Waarschijnlijk heeft de VVD inhoudelijk gelijk als het op deze punten aankomt, immers, alleen door slim en hard te werken wordt geld verdiend. Alleen lijkt die boodschap niet verkoopbaar.

De conceptbeginselverklaring staat ver af van de hedendaagse werkelijkheid. Voorstanders van de verklaring zullen stellen dat dit document in de toekomst resultaten zal opleveren. Deze theoretische vingeroefening voegt echter niets toe aan het debat van vandaag. Het maakt pijnlijk duidelijk hoe ver de VVD ideologisch afstaat van dat wat er speelt in de samenleving. Het document lijkt eerder een poging van de fractieleider om zich te profileren als leider.

De VVD staat al jaren voor een keuze die het maar niet kan maken: houden we vast aan ons liberale geloof of zijn we pragmatische koopmannen? Daar waar de VVD zich nu bevindt, wordt het electoraat schaarser en verdwijnt langzaam de macht van de partij. De beginselverklaring is een hernieuwde poging om een niet-gewilde boodschap te verkondigen. Individuele vrijheid kent altijd zijn beperkingen. Het is soms beter om verlies te nemen, maar dan wel de macht en het bijbehorende initiatief te behouden. Hoe dan ook: beslist de VVD niet, dan doet de kiezer het.