Het coronavirus: wat u wilt weten en moet verwachten

13 maart 2020 | Overig – Voor wie de adviezen van de Nederlandse overheid en het RIVM te weinig zijn en die al wat verder wil kijken dan vandaag, morgen of 31 maart.

Eindelijk is premier Rutte dan nu (donderdag 12 maart) ook zover dat het coronavirus dan toch niet zomaar een griepje is dat aan Nederland voorbij waait. Anderhalve week lang heb ik me ‘afgevraagd’ waarom we minister Bruins als een veredelde postbode de boodschappen van het RIVM lieten voorlezen. Dat terwijl in China zich al ruim twee maanden een catastrofe aan het voltrekken is.

Zoals wel vaker is de mens de zwakste schakel. En de zwakke plek zit niet bij de virologen of in de medische hoek, maar in de bestuurlijke. U hoeft maar naar de Verenigde Staten en de uitspraken van de president daar te kijken om te zien hoezeer sommigen in deze tijd überfragt zijn. Hier hebben we een minister van Volksgezondheid die geen vertrouwen uitstraalt en een premier die een internationaal probleem nog steeds nationaal oplost. En dan zijn er die adviezen en ‘richtlijnen’, die steeds weer anders zijn.

Voor wie de adviezen van het RIVM alleen te weinig zijn en die wat verder wil kijken dan vandaag, morgen of 31 maart, schets ik hieronder een beeld van wat zou kunnen komen en wat gedaan zou moeten worden. Ik ben geen viroloog en pretendeer het zeker niet beter te weten dan een expert. Maar we gaan wel wat verder kijken dan wat ons gevoerd wordt.

Van indammen naar verzachten
Gezien de besmettelijkheid van het virus en de catastrofe waar de Chinezen mee te kampen hebben, hadden we dit virus alleen kunnen tegenhouden door vanaf de eerste besmetting Europa-breed (als in alle landen op het continent, niet per se Europese Unie) zeer extreme maatregelen te nemen. Dat had ook betekend: buiten- en of binnengrenzen (nationaal of Europees) dicht, iedereen uit risicogebieden in quarantaine plaatsen dan wel ontmoedigen de reis te ondernemen.

Ik snap waarom daar niet voor gekozen is. Het is enerzijds ontwrichtend voor de samenleving, aangezien het het internationale verkeer (in de breedste zin van het woord) ontregelt/stillegt, anderzijds zou bij geen besmettingen/epidemie diegene die zo’n besluit neemt (van ons) niet lang meer aan de knoppen mogen draaien. Met andere woorden: de ontwrichting zou maximaal zijn geweest, terwijl we er een probleem mee opgelost zouden hebben dat mogelijk niet zou zijn opgetreden.

Wat we nu doen is middels een aantal fases een virus dat in exponentiële stappen een voorsprong neemt achternahollen totdat we het hebben ingehaald. Dat wat begon met incidentele gevallen isoleren en contactonderzoek leidde naar wat nu het ontmoedigen van contact met anderen is. In sommige landen staat daardoor de samenleving stiller dan op dit moment in Nederland nog het geval is. Het cynische van deze aanpak is dat de ontwrichting eveneens maximaal gaat zijn, maar dat ondertussen wel vele mensen ziek zijn geworden en we mensen ‘onnodig’ hebben laten sterven. De hoop was dat tussen de ontwrichting aan beide zijden een gouden middenweg te vinden zou zijn geweest. Die hoop wordt met de dag minder.

Deze gefaseerde aanpak is trouwens niet door het RIVM gisteren verzonnen. Het is een manier waarop wereldwijd met dit soort besmettingen wordt omgegaan. Het gaat dan niet om het in absolute getallen redden van één of meerdere levens, maar om het gecontroleerd door een samenleving laten gaan van een virus, waarbij de impact op die samenleving over de breedte en onder de streep het kleinst is geweest.

Waarom ik in mijn elleboog moet niezen
Als u netjes in uw elleboog blijft niezen, veelvuldig handen wast en bij symptomen zich van de wereld afzondert, dan hoeft u niet te gaan hamsteren. Dat ‘we’ het virus (willen) bestrijden heeft een aantal redenen:

1A. het voorkomen van verlies van levens (het virus is x maal dodelijker dan een normale griep/verkoudheid);
1B. mogelijk voorkomen dat nog meer mensen geïnfecteerd raken met een virus dat mogelijk blijvend schade achterlaat en in een later stadium alsnog tot ziekte/het overlijden van een patiënt leidt;
1C. mogelijk voorkomen dat het virus zich blijft verspreiden en zich mogelijk aanpast/verandert en daarbij mogelijk ‘agressiever’/dodelijker wordt.

2A. de gezondheidszorg ontlasten. Let wel dat het daarbij niet alleen gaat om het kunnen verzorgen van geïnfecteerden, maar dat er ook capaciteit overblijft voor de behandeling van patiënten die een niet-coronavirus-gerelateerd acuut lichamelijk probleem hebben (hart- en vaatziekten, behandeling kanker, etc.);
2B. de samenleving ontlasten. Als vele mensen tegelijkertijd niet kunnen werken, dan rijden er minder treinen, worden de schappen niet gevuld en kan de brandweer niet meer naar alle branden uitrukken (etc. etc.).

U niest in uw elleboog om de epidemie in absolute aantallen patiënten zo klein mogelijk én zoveel mogelijk over de tijd uitgespreid te houden. Een ‘paar gevallen’ zijn immers beheersbaarder dan iedereen ziek op hetzelfde moment. Het hangt ervan af wie gevraagd wordt, maar er zijn schattingen dat uiteindelijk 20-70% van de bevolking het virus in zijn longen zal krijgen.

31 maart? Geen school? Twee weken Netflix kijken!
Het idee is dus tijd winnen. In het Verenigd Koninkrijk gaat men er momenteel vanuit dat de epidemie op over 10-14 weken op zijn hoogtepunt is. Dat is dus ergens in de maand juni. We zouden daarmee dan in juni onze nu nog oplopende achterstand op het virus hebben ingehaald. Let wel: dan komt het hoogtepunt van de epidemie, dan zijn de meeste mensen ziek. Op het moment dat een steeds groter deel van de bevolking besmet is geraakt en immuun is geworden, blijven er vanzelfsprekend ook minder te besmetten mensen over en zal de epidemie sneller afnemen. Ook zal bij een hogere immuniteitssgraad een toekomstige uitbraak van het virus beter te bedwingen zijn. Tenminste, dat is de gedachte daar.

Of deze inschatting correct is, daar durf ik trouwens mijn hand niet voor in het vuur te steken. Wat ik er wel mee wil aangeven, is dat na 31 maart business as usual zo goed als uit te sluiten is. En kijken we naar de landen om ons heen, dan is de kans klein dat scholen niet binnen niet afzienbare tijd alsnog dichtgaan.

Wat in ons voordeel werkt is het seizoen. Afgezien van de eigenschappen van een virus in combinatie met klimatologische omstandigheden (waar ik nul verstand van heb) zijn we in het voorjaar en in de zomer meer buiten, staan de ramen open en hokken we over het algemeen niet als met carnaval dicht op elkaar. Dat kan de epidemie mogelijk remmen/spreiden en ons daarmee Chinese toestanden besparen (die de epidemie in het winterseizoen moesten bestrijden).

Twee weken Netflix kijken lijkt nu nog aantrekkelijk. Maar nog zes of acht weken thuis zitten met kinderen die niet naar school gaan en die ook beter niet met andere kinderen buitenspelen, wordt vermoedelijk een ander verhaal. Dat is de reden waarom de scholen nu zo lang mogelijk open moeten blijven, zodat die last zo kort mogelijk is en zo laat mogelijk valt. En vergeet niet: alle gelegenheden waar veel mensen komen zijn dicht, sportwedstrijden worden afgelast en zijn evenmin op TV te zien. We zullen vooral aan het begin van het voorjaar dan nog genoeg binnen zitten, ons daar moeten bezighouden en dus de nodige strubbelingen met elkaar beleven.

Wat er nog van ons gevraagd gaat/kan gaan worden
Zoals de Britse premier Johnson vandaag waarschuwde moet het Britse publiek zich voorbereiden op het verlies van dierbaren. Zoals we uit Italië nu al vernemen, zijn het de artsen die daar al improviserende (met respect) besluiten wie wel blijft leven en wie niet. Simpelweg omdat de capaciteit om patiënten te behandelen niet meer toereikend is. Mocht de epidemie inderdaad intensiveren, dan zullen dat soort beslissingen veelvuldiger moeten worden genomen. Ook kan dat betekenen dat patiënten sterven die niet geïnfecteerd zijn, maar voor wie voor andere behandelingen geen ruimte meer is.

En dan is er nog het meer mondaine: de economische schade/ontwrichting. Een eerste effect zijn de dalende beurzen. Die zijn ook een probleem voor wie geen aandelen of obligaties heeft, aangezien pensioenfondsen die wel hebben/hadden. We hadden al het probleem met de te lage rekenrente, nu zullen de rendementen zeker dit jaar nog wel eens gaan tegenvallen.

Dat die koersen dalen is in anticipatie op economische krimp. Zieke mensen kunnen niet werken en dragen economisch dus niet bij en een crisissituatie zet mensen niet aan tot consumeren. En dan zijn er de bedrijven die direct geraakt zijn (denk aan luchtvaartmaatschappijen, cafés, zwembaden, etc.), die personeel moeten ontslaan en investeringen uitstellen. Dat alles werkt door als een steen die in een vijver wordt gegooid (en het water over de kant laat staan).

Helaas zijn we er dan nog niet. Want iedere economische bloeiperiode zorgt wel voor nieuwe knelpunten in de economie, die de eerstvolgende recessie inluiden of in dit geval erger kunnen maken. De vorige leverde ons de kredietcrisis op. Met monetair beleid dat al jaren extreem ruim is, de internationale strubbelingen in de eurozone over het te voeren (fiscale) beleid, de nog bredere handelsoorlog waar twee ‘grootmachten’ vechten om ‘wie de grootste heeft’ en de strijd van het nationalisme (populisme) versus het internationalisme (liberalisme)… ik zal ophouden.

In normale tijden zouden koele hoofden overwinnen (als in 2007/2008 met de kredietcrisis). U hoeft niet lang naar de president van de Verenigde Staten te luisteren om vast te stellen dat we niet in normale tijden leven.

Wat er zou moeten gebeuren
Afgezien van de sociale problemen (politiek, economisch) waar we mee te maken krijgen en waar oplossingen voor te bedenken zijn, zijn er mijns inziens twee zaken die zondermeer (voor de lange termijn) op de agenda zouden moeten:

1. we waren niet voorbereid. Wij hebben niet geweten/gesnapt waar die Chinezen mee bezig waren. Nu hebben de landen in die regio sowieso meer ervaring met virussen en de bestrijding ervan (omdat er meer voorkomen), wij hebben echter nog te lang gedacht een eiland te zijn. Zoals de vogels ook ooit van West- naar Oost-Berlijn vlogen (ik refereer aan het nummer van het Klein Orkest), gaan virussen ook hun eigen weg.

Als Nederland of welk Europees land dan ook Chinees zou zijn geweest, dan zouden wij als Chinezen het toch absurd hebben gevonden als Limburg resoluut en in zijn geheel in quarantaine zou zijn geplaatst terwijl we bij het eerste geval in Groningen zouden hebben gezegd: mmm, eens kijken of we het kunnen indammen. Er is een discrepantie tussen wat wij dachten te kunnen doen en wat de Chinezen al twee maanden demonstreerden wat niet mogelijk ging zijn.

Er is een veel resoluter plan van aanpak nodig, dat logischerwijs grensoverschrijdend en dus internationaal afgestemd moet zijn. Je kunt een land nooit helemaal isoleren. Zelfs de Noord-Koreanen lukt dat niet (en die leven onder andere daardoor in absolute armoede). Iedereen gaat nu zijn eigen weg en het virus kruipt tussen de gaten en kieren die wij openlaten door.

2. wij zouden moeten vinden dat de Chinezen een probleem hebben. Hoogstwaarschijnlijk is het COVID-19-virus (wederom) van een dier op de mens ‘overgesprongen’. En die overdracht gebeurt dan op de zogenaamde wet markets, markten waar levende beesten eerst op een hoop bij elkaar gebracht worden en vervolgens op weinig hygiënische en wat wij dieronvriendelijke manier noemen geslacht worden. Daarbij komt dan ook nog eens de gesloten aard van het politieke systeem in dat land en zo wordt van iets dat beheersbaar is of niet eens mogelijk zou moeten zijn een catastrofe van (voor ons) ongekende proporties.

Mij lijkt niet dat we dat willen herhalen. Mij lijkt dat we China duidelijk willen maken dat we daar consequenties aan gaan verbinden.

Dan nog dit
We hadden de mogelijkheid (of misschien eerder: de kans) om het virus buiten te houden. Dat is echter niet gelukt. Voor nu resteert niets anders dan ons door het faseplan van het RIVM te werken en te wachten totdat de epidemie voorbij is. Of op een vaccin op de markt komt dat ons resistent maakt. Dat laatste is echter zo goed als uitgesloten, aangezien een vaccin nog een jaar of langer op zich laat wachten en ook dan waarschijnlijk niet in voldoende hoeveelheden beschikbaar zal zijn.

Wat resteert is dus afstand van elkaar houden en op de hygiëne letten. Voor de rest is het wachten en dat wat komt nemen zoals het is. Met wat geluk stopt het virus toch een fase eerder in het RIVM-plan-van-aanpak. Of helpt de naderende lente. In ieder geval ga ik ervan uit dat dat wat we nu beleven, maar één keer in een leven is. Wat is dan een paar weken/maanden opletten, improviseren en rustig blijven?